Yinelenen bir bas üzerinde varyasyonlar

Bazı varyasyonlar bir ezgi yerine bir bas çizgisi üzerine kurulur. Üstündeki müzik değişirken tekrar tekrar yinelenen kısa bir basa ostinato bas denir. Küçük bir fikirden uzun bir parça yapmanın en eski yollarından biridir.

Barok dönemde böyle bir parçaya çoğu zaman chaconne ya da passacaglia denirdi. İkisi de genellikle yavaş ve üç vuruşludur, ikisi de bir bası ya da bir akor kalıbını yineler; dönemin bestecileri de iki adı kesin olarak birbirinden ayırmazdı. En ünlü ostinato baslardan biri Purcell’in Dido ve Aeneas operasındadır: When I am laid in earth adlı ağıtında Dido, yavaşça inen ve tekrar tekrar geri gelen bir bas üzerinde şarkı söyler.

Yinelenen temanın üstünde her varyasyon yeni bir doku bulur: akan çizgiler, keskin ritimler, dolgun akorlar. Bach daha sonra temayı üst seslere taşır, sonra pedallara geri getirir; son varyasyondan sonra da Passacaglia doğrudan temanın ilk yarısı üzerine bir füge bağlanır. Bu ilk yarı, Fransız besteci André Raison’un kısa bir org parçasının basıyla örtüşür; Bach’ın bu parçayı bildiği sanılıyor.

Bu fikir Barok’tan sonra da yaşadı. Brahms 4. Senfonisini, Bach’a atfedilen bir kantattan alınmış sekiz ölçülük bir tema üzerine yaklaşık otuz varyasyonla bitirdi; Pachelbel’in Kanon’u ise yalnızca iki ölçü uzunluğunda bir ostinato bas üzerine kuruludur.