Orkestra

Orkestra, çalgılarının ses çıkarma biçimine göre adlandırılan dört aileden oluşan büyük bir çalgıcı topluluğudur: yaylılar, tahta üflemeliler, bakır üflemeliler ve vurmalılar. Yaylılar genellikle önde, şefin çevresinde oturur; tahta üflemeliler onların arkasında, bakır üflemeliler ve vurmalılar ise en arkada yer alır; böylece en gür çalgılar en uzakta olur.

Orkestra yüzyıllar içinde büyüdü. Barok orkestra yaylılar ve continuo üzerine kuruluydu; yanında obualar ve fagotlar, şenlikli müzikte de trompetler ve timpani bulunurdu. Klasik dönemde tahta üflemeli çalgı çiftleri, kornolar ve trompetler standart hâle geldi; klarnet en son katıldı. Haydn’ın orkestraları sarayda yaklaşık yirmi çalgıcıdan Londra konserlerinde yaklaşık altmış çalgıcıya kadar değişiyordu.

Romantikler trombonları, tubayı, arpı ve daha çok vurmalı çalgıyı ekledi; modern bir senfoni orkestrasında yaklaşık seksen ile yüz arasında çalgıcı bulunur.

Şef, orkestradan daha yeni bir figürdür. Londra’da Haydn senfonilerini klavyeden yönetirken çalgıcıları kemancı Johann Peter Salomon yönetiyordu. Önde durup batonla yönetmek, orkestralar ve notalar büyüdükçe ancak 1820’lerden itibaren yaygınlaştı.

Bir konçertoda tek bir solist orkestranın karşısında öne çıkar. Bartók’un 1943’te Amerika Birleşik Devletleri’nde yazdığı Orkestra için Konçerto bu fikri tersine çevirir: orkestranın çalgı kesitleri ve onların içindeki tek tek çalgılar, solistler gibi sırayla ilgi odağına çıkar.

İkinci bölümde, “Çiftler Oyunu”nda, beş üflemeli çalgı çifti sırayla girmeden önce bir trampet tek başına çalar: fagotlar, obualar, klarnetler, flütler ve sürdinli trompetler. Her çiftin iki çalgıcısı birlikte, hep aynı aralıkla ilerler; böylece her çiftin kendine özgü bir sesi olur. Ortada bakır üflemeliler ağır, ciddi bir koral çalar.